Türkiye Florası

PROJE HAKKINDA DİZİN ANAHTAR SİLSİLE HERBARYUM TERİMLER BİBLİYOGRAFYA YAZIM KURALLARI

Tulipa L. Sp. Pl. 1: 305 (1753).
Lâle Türk. Bitkileri List., s. 610 (2012).
 
Yazar: İsmail Eker
Ressam: Golshan Zare, Günseli Döllük, Kezban Sayar, Minoo Pourhassan
 
Taksonun;
Kategorisi Cins
Adı Tulipa
Yazarı L.
Künyesi Sp. Pl. 1: 305 (1753).
Türkçe adı Lâle
Türkçe ad künyesi Türk. Bitkileri List., s. 610 (2012).
 
Tip:
Tip tür: T. gesneriana L.
 
Sinonimleri:
Orithyia D.Don, Brit. Fl. Gard. [R.Sweet] 7: t. 336 (1836).
Liriactis Raf., Fl. Tellur. 2: 97 (1837).
Liriopogon Raf., Fl. Tellur. 2: 35 (1837).
Podonix Raf., Fl. Tellur. 4: 28 (1838).
Eduardoregelia Popov, Ind. Sem. Hort. Bot. Almaat. Acad. Sci. URSS 3: 9 (1936).
 
Betim:
Soğanlı, çokyıllık, otsu bitkiler. Tunika değişik biçimlerde, tüylü veya tüysüz. Yapraklar 2-8 adet, gövdesel. Çiçekler 1-2(-4) adet, aktinomorf simetrili. Tepaller 6 adet, serbest, az çok birbirine benzemeyen iki seri halinde; balözü bezi yok; sitamenler iki sıra, 6 adet; anterler yanal açılır; filâmentler genişlemiş veya tabanda şişkinleşmiş. Yumurtalık üst durumlu, 3 bölümlü, dikdörtgensi, mekiksi veya yarı-mekiksi; sitilus çok kısa ya da belirgin değil; sitigma sapsız, havlı. Meyve az çok küresel veya eliptik, gagalı. Tohumlar çok sayıda, düz, basık ve buruşuk yüzeyli, üçgensi veya iki köşesinde yuvarlak veya dairesel şekilli, açık kahverengi, kanatlı.
 
Yayılış:
Dünya’da Tulipa (Lâle) cinsinin en yüksek çeşitlilik gösterdiği bölge Orta Asya’daki Tanrı ve Pamir dağ silsileleridir. Burası lâlelerin anavatanı kabul edilir. Batı Çin, Moğolistan ve Batı Himalayalar’dan Orta Asya, İran ve Kafkasya, Türkiye ve Balkanlar’a, güneye doğru Arap Yarımadası ve Pakistan’a, kuzeye doğru Ukrayna ve Sibirya’ya kadar uzanır. Batıya doğru Akdeniz Havzası boyunca ilerler. Avrupa’daki yayılışının büyük çoğunluğu ve kısmen de Akdeniz’deki yayılış alanlarının bir kısmı cinsin doğal yayılış alanları olmayıp, Anadolu ve Orta Asya’dan taşınan türlerin o bölgelerde bahçelerden kaçarak doğallaşması neticesidir. Dünyadaki takson sayısı hakkında farklı görüşler olmakla birlikte 100 civarında taksonla temsil edilmektedir.
 
Teşhis Anahtarı:
1- Filâmentler tabanda tüylü 2- Tunika iç yüzeyi yoğun örümcekağsı, cılız, ipeksi tüylerle kaplı; yaprak sayısı daima 2 3- Çiçekler beyaz, iç kısımda sarı taban lekesi var; anterler sarı, uçta genellikle mor noktalı; kapsül dikdörtgensi-yumurta şeklinde 2- biflora / aklâle 3- Çiçekler sarı, taban lekesi yok; anterler tamamen sarı; kapsül eliptik-küremsi 3- koyuncui / çuh lâlesi 2- Tunika iç yüzeyi taban tablası etrafında halka şeklinde kısa, düz tüylü, boğaz kısmında düz, yatık tüylü; yaprak sayısı 2-7. 4- Çiçekler sarı, taban lekesi yok 1- sylvestris / sarı lâle 4- Çiçekler kırmızı, portakal, pembe, leylak, mor veya bu renklerin tonlarında 5- Çiçekler kırmızı ilâ portakal-kırmızı 6- Taban lekesi bariz, morumsu siyah; filâmentler kahverengimsi siyah 7- orphanidea / doğandili 6- Taban lekesi çoğunlukla yok, varsa da ya yeşilimsi-sarı ya da çift-renklidir; filâmentler sarı, portakal, kırmızı veya çift-renkli 9- cinnabarina / karaman lâlesi 5- Çiçekler pembe, leylak veya morun çeşitli tonlarında. 7- En alt yaprak parlak yeşil, en az 2,5 cm eninde; iç tepaller en az 42 × 16 mm 4- saxatilis / keraye lâlesi 7- En alt yaprak mumlu yeşil, en çok 1,5 cm eninde; iç tepaller en çok 40 × 16 mm 8- Tunika soluk kahverengi; çiçekler leylak rengi, sarı taban lekesi bariz 5- humilis / çoban lâlesi 8- Tunika siyahımsı kahverengi; çiçekler pembemsi mor ilâ pembemsi-beyaz, çingene pembesi, belli belirsiz çift-renkli (o durumda mavimsi menekşe ile sarı, morumsu pembe ile sarı; beyaz ile sarı) taban lekesi mor veya sarı 6- pulchella / toros lâlesi 1- Filâmentler tabanda tüysüz 9- Çiçeklerin dış yüzü ortada kırmızı, kenarlarda beyaz bantlı 17- clusiana / çelebi lâlesi 9- Çiçeklerin dış yüzü kırmızı veya nadiren sarı, bantlı desen yok 10- Filâmentler kırmızı; çiçekler kırmızı, taban lekesi yok 8- sprengeri / yitik lâle 10- Filâmentler morumsu siyah, kahverengimsi siyah veya siyah ya da nadiren sarı; çiçekler kırmızıysa taban lekesi var, eğer taban lekesi yoksa çiçekler sarı 11- Tunika iç yüzeyi yoğun keçeleşmiş tüylü 12- Bitki sitolonsuz (doğal habitatların bitkisi) 12- julia / yaban lâlesi 12- Bitki bariz veya kısmen sitolonlu; (çoğunlukla tarım alanlarının yabancı otu, nadiren maki ve çayırlarda) 13- Topraküstü gövde (15-)30-60 cm × 5-6 mm; meyve ve tohum oluşturmaz 15- raddii/ tezlâle 13- Topraküstü gövde 4-28 cm × 1-4 mm; meyve ve tohum oluşturur. 14- Taban lekesi tepallerin en az 1/4’ü uzunluğunda; tunika iç yüzeyde keçeleşmiş, yünsü; yapraklar dik veya dik-yayık 14- agenensis / kaba lâle 14- Taban lekesi tepallerin en çok 1/4’ü uzunluğunda; tunika iç yüzeyi yoğun örümcekağsı-yünsü veya düz, tedüze tüylü; yapraklar oraksı ve fırfırlı 13- aleppensis / ekin lâlesi 11- Tunikanın iç yüzeyi orta kısımda tüysüz ilâ yoğun cılız tüylü. 15- Bitki sitolonsuz (doğal habitatların bitkisi) 10- armena / hoşlâle 15- Bitki bariz veya kısmen sitolonlu (tarım alanlarının yabancı otu) 16- Topraküstü gövde ile üst yapraklar genellikle kısa havlı ilâ havlı tüylü; iç tepaller dış tepallerden geniş veya eşittir 16- undulatifolia / kıvırcık lâle 16- Topraküstü gövde ile üst yapraklar tüysüz; dış tepaller içtekilerden geniş, uzun 17- Tunikanın iç yüzeyi tamamen yoğun örümcekağsı veya düz tüylü 13- aleppensis / ekin lâlesi 17- Tunikanın iç yüzeyi, orta kısmı tamamen tüysüz ya da çok seyrek düz tüylü 11- sintenisii / muş lâlesi
 
Diğer:
Olgun soğan vejetatif gelişme ve besin depolamak için özelleşmiş 4-6 kalın ve etli metamorfik yaprak ile bunları saran önceki yıllardan kalan koruyucu ölü pullardan (tunika) oluşur. Tunikanın yapısı ile tunikanın iç tarafında yer alan tüylerin yapısı ve yerleşimi türleri ayırmada önemli karakterlerdir. Taban diski merkezinde yer alan uç tomurcuğu o yılın çiçek sürgünü ve yapraklarını verirken yan tarafta etli metamorfik yaprakların koltuklarında gelişen soğancıklar gelecek yılların bireylerini oluşturur. Bazı türler uçlarında soğancık taşıyan sitolon oluşturur. Sitolon oluşturarak üreme şekli özellikle poliployit türler ve yumuşak topraklı tarla türlerinde yaygın olup türlerin ayrımında önemlidir. Çiçek renkleri yüksek çeşitlilik gösterse de renk varyasyon aralıkları kendi içinde bir tutarlılığı sahiptir. Normal şartlarda kırmızı çiçeklere sahip taksonların sarı formu genellikle kırmızı renk pigmentini kaybetmiş albinolara karşılık gelir.
 
 
Yayınlar:
  • Baker, J.G. (1874). Revision of the genera and species of Tulipeae. J. Linn. Soc. Bot. 14: 275-296.
  • Botschantzeva, Z. (1982). Tulips: Taxonomy, Morphology, Cytology, Phytogeography and Physiology. (Çeviri: H.Q. Varekamp, H.Q., Balkema, A.A.) Rotterdam, Netherlands.
  • Christenhusz, M.J.M., Govaerts, R., David, J.C., Hall, T., Borland, K., Roberts, P.S., Tuomisto, A., Buerki, S., Chase, M.W. ve Fay, M.F. (2013). Tiptoe through the tulips - cultural history, molecular phylogenetics and classification of Tulipa (Liliaceae). Bot. J. Linn. Soc. 172: 280-328.
  • Eker İ., Babaç M. T. ve Koyuncu M. (2014). Revision of the genus Tulipa L. (Liliaceae) in Turkey. Phytotaxa 157(1): 1-112.
  • Everett, D. (2013). The Genus Tulipa. Tulips of the World. Kew Publishing, Londra.
  • Hall, A.D. (1940). The Genus Tulipa. RHS, Londra.
  • Raamsdonk, L.W.D. ve Vries, T. (1992). Biosystematic studies in Tulipa Sect. Eriostemones (Liliaceae). Pl. Syst. Evol. 179: 27-41.
  • Raamsdonk, L.W.D. ve Vries, T. (1995). Species relationships and taxonomy in Tulipa Subg. Tulipa (Liliaceae). Pl. Syst. Evol. 195: 13-44.
  • Veldkamp, J.F. ve Zonneveld, B.J.M. 2012. The infrageneric nomenclature of Tulipa L. Pl. Syst. Evol. 298: 87-92.
  • WCSP. (2006-). World checklist of selected plant families: RBG Kew, UK. http://apps.kew.org/wcsp/home.do [er. tar.: 27 xii 2015-2 i 2016].
  • Wilford, R. (2006). Tulips— Species and Hybrids for the Gardener. Timber Press, Portland.
  • Zonneveld, B.J.M. (2009). The systematic value of nuclear genome size for “all” species of Tulipa L. (Liliaceae). Pl. Syst. Evol. 281: 217-245.
  •  
     
    Kitabın bu bölümüne atıf
  • İsmail Eker (2018). Tulipa. Şu eserde: Güner, A., Kandemir, A., Menemen, Y., Yıldırım, H., Aslan, S., Ekşi, G., Güner, I. ve Çimen, A.Ö. (edlr.). Resimli Türkiye Florası 2: 00-00. ANG Vakfı Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi Yayınları. İstanbul.
  • Kitaba atıf
  • Güner, A., Kandemir, A., Menemen, Y., Yıldırım, H., Aslan, S., Ekşi, G., Güner, I. ve Çimen, A.Ö. (edlr.) (2018). Resimli Türkiye Florası, Cilt 2. ANG Vakfı Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi Yayınları. İstanbul.
  • Veb referans
  • URL# http://turkiyebitkileri.com.tr/?GET=887F45Y78KG

  • ANASAYFA          İLETİŞİM          KAYNAKÇA

    Elektronik Türkiye Florası Projesi ANG Vakfı tarafından desteklenmektedir.